Uglerodyň iň ýokary derejesi we uglerod bitaraplygy baradaky asyrdan bäri dowam edýän dewşde dünýäniň dürli ýurtlary energiýa tehnologiýasynyň indiki neslini we ýaşylammiaksoňky döwürde dünýäniň üns merkezinde bolýar. Wodorod bilen deňeşdirilende, ammiak saklamak we daşamakdaky aýdyň artykmaçlyklary sebäpli iň däp bolan oba hojalyk dökün pudagyndan energiýa pudagyna çenli giňelýär.

Niderlandlaryň Twente uniwersitetiniň bilermeni Faria uglerodyň bahalarynyň ýokarlanmagy bilen ýaşyl ammiagyň suwuk ýangyjyň geljekki patyşasy bolmagynyň mümkindigini aýtdy.

Eýsem, ýaşyl ammiak näme? Onuň ösüş derejesi nähili? Ulanylyş senariýleri nähili? Ol ykdysady taýdan peýdalymy?

Ýaşyl ammiak we onuň ösüş ýagdaýy

Wodorod esasy çig mal bolup durýarammiakönümçilik. Şonuň üçin, wodorod öndürmek prosesinde dürli uglerod zyňyndylaryna görä, ammiagy reňkine görä aşakdaky dört kategoriýa bölüp bolýar:

Çalammiak: Adaty gazylyp alynýan energiýadan (tebigy gaz we kömür) ýasalýar.

Gök ammiak: Çig wodorod gazylyp alynýan ýangyçlardan alynýar, ýöne gaýtadan işlemek prosesinde uglerody tutmak we saklamak tehnologiýasy ulanylýar.

Gök-ýaşyl ammiak: Metan pirolizi prosesi metany wodoroda we ugleroda parçalaýar. Bu prosesde alnan wodorod ýaşyl elektrik energiýasyny ulanyp ammiak öndürmek üçin çig mal hökmünde ulanylýar.

Ýaşyl ammiak: Ýel we gün energiýasy ýaly gaýtadan dikeldilýän energiýa çeşmeleri arkaly öndürilýän ýaşyl elektrik energiýasy suwy elektroliz edip wodorod öndürmek üçin ulanylýar, soňra bolsa howadaky azotdan we wodoroddan ammiak sintez edilýär.

Ýaşyl ammiak ýanmadan soň azot we suw öndürýändigi we uglerod dioksidini öndürmeýändigi üçin, ýaşyl ammiak "nol uglerodly" ýangyç we geljekde möhüm arassa energiýa çeşmeleriniň biri hasaplanýar.

Ählumumy ýaşylammiakbazar heniz başlangyç tapgyrynda. Global nukdaýnazardan, ýaşyl ammiak bazarynyň möçberi 2021-nji ýylda takmynan 36 million ABŞ dollaryna deňdir we 2030-njy ýylda 5,48 milliard ABŞ dollaryna ýetmegine garaşylýar, ortaça ýyllyk birleşme ösüş depgini 74,8% bolup, bu uly mümkinçilik döredýär. “Yundao Capital” ýaşyl ammiagyň global ýyllyk önümçiliginiň 2030-njy ýylda 20 million tonnadan geçjekdigini we 2050-nji ýylda 560 million tonnadan geçjekdigini, global ammiak önümçiliginiň 80% -den gowragyny düzjekdigini çaklaýar.

2023-nji ýylyň sentýabr aýyna çenli dünýäde 60-dan gowrak ýaşyl ammiak taslamasy ornaşdyryldy, olaryň umumy önümçilik kuwwaty ýylda 35 million tonnadan gowrak. Daşary ýurtlardaky ýaşyl ammiak taslamalary esasan Awstraliýada, Günorta Amerikada, Ýewropada we Ýakyn Gündogarda ýaýradylýar.

2024-nji ýyldan bäri Hytaýda ýerli ýaşyl ammiak senagaty çalt depginde ösdi. Doly däl statistikalara görä, 2024-nji ýyldan bäri 20-den gowrak ýaşyl wodorod ammiak taslamalary öňe sürüldi. "Envision Technology Group", "China Energy Construction", "State Power Investment Corporation", "State Energy Group" we ş.m. ýaşyl ammiak taslamalaryny öňe sürmek üçin tas 200 milliard ýuan maýa goýdular, bu bolsa geljekde ýaşyl ammiak öndürmek kuwwatynyň köp bölegini boşaldar.

Ýaşyl ammiagyň ulanylyş senariýleri

Arassa energiýa hökmünde ýaşyl ammiak geljekde dürli ulanylyş mümkinçiliklerine eýedir. Adaty oba hojalyk we senagat ulanylyşlaryndan başga-da, ol esasan energiýa öndürmegi, ýangyjy daşamagy, uglerody fiksasiýa etmegi, wodorody saklamagy we beýleki ugurlary öz içine alýar.

1. Deňizçilik senagaty

Deňiz gämilerinden çykýan uglerod dioksidi zyňyndylary global uglerod dioksidi zyňyndylarynyň 3% -den 4% -ine çenlisini düzýär. 2018-nji ýylda Halkara deňiz guramasy parnik gazlarynyň zyňyndylaryny azaltmak boýunça deslapky strategiýany kabul etdi we 2030-njy ýyla çenli global gämi gämilerinden çykýan uglerod zyňyndylarynyň 2008-nji ýyl bilen deňeşdirilende azyndan 40% azaldylmagyny we 2050-nji ýyla çenli 70% azaldylmagyna çalyşylmagyny teklip etdi. Deňiz gämisi pudagynda uglerody azaltmak we dekarbonizasiýa gazanmak üçin, gazylyp alynýan energiýanyň ornuny tutýan arassa ýangyçlar iň geljegi uly tehniki serişdedir.

Deňizçilik pudagynda, geljekde deňizçilik pudagynda dekarbonizasiýa üçin esasy ýangyçlaryň biri ýaşyl ammiakdyr diýip, umumy pikir edilýär.

“Lloyd’s” gämi gatnawlarynyň registri bir gezek 2030-njy we 2050-nji ýyllar aralygynda gämi gatnawlarynda ammiagyň paýynyň 7% -den 20% -e çenli ýokarlanjakdygyny we suwuklandyrylan tebigy gazyň we beýleki ýangyçlaryň ornuny tutup, iň möhüm gämi gatnawlarynda ulanylýan ýangyç boljakdygyny çaklady.

2. Energiýa öndürýän senagat

Ammiakýanma CO2 öndürmeýär we ammiak garyşyk ýanma gazanyň göwresinde uly üýtgeşmeler bolmazdan, bar bolan kömür bilen işleýän elektrik stansiýalarynyň desgalaryny ulanyp biler. Bu kömür bilen işleýän elektrik stansiýalarynda uglerod dioksidi zyňyndylaryny azaltmak üçin netijeli çäredir.

15-nji iýulda Milli Ösüş we Özgertme Komissiýasy we Milli Energetika Administrasiýasy “Kömür elektrik stansiýalarynyň az uglerodly özgerdilmegi we gurluşygy boýunça hereket meýilnamasyny (2024-2027)” çap etdiler, onda özgerdişden we gurluşykdan soň kömür elektrik stansiýalarynyň 10% -den gowragyny ýaşyl ammiagy garyşdyryp, kömür ýakmak ukybyna eýe bolmalydygy teklip edildi. Sarp edilişi we uglerod zyňyndylarynyň derejesi ep-esli azaldy. Termal elektrik stansiýalarynda ammiagy ýa-da arassa ammiagy garyşdyrmagyň energiýa öndürmek ulgamynda uglerod zyňyndylaryny azaltmak üçin möhüm tehniki ugur bolup durýandygyny görmek bolýar.

Ýaponiýa ammiak garyşyk ýanma elektrik energiýasyny öndürmegiň esasy öňe sürýän ýurdydyr. Ýaponiýa 2021-nji ýylda “2021-2050-nji ýyllarda Ýaponiýanyň ammiak ýangyjynyň ýol kartasyny” işläp düzdi we 2025-nji ýyla çenli ýylylyk elektrik stansiýalarynda 20% garyşyk ammiak ýangyjynyň görkezilişini we barlanyşyny tamamlar; ammiak garyşyk tehnologiýasy kämilleşensoň, bu paý 50% -den gowrak artar; 2040-njy ýyla çenli arassa ammiak elektrik stansiýasy gurular.

3. Wodorod saklaýjy daşaýjy

Ammiak wodorod saklaýjy daşaýjy hökmünde ulanylýar we gaz görnüşli wodorodyň ammiak sintezi, suwuklandyrylmagy, daşalmagy we gaýtadan ekstraksiýasy proseslerinden geçmelidir. Ammiak-wodorod öwrülmeginiň tutuş prosesi ýetişen.

Häzirki wagtda wodorody saklamagyň we daşamagyň alty esasy usuly bar: ýokary basyşly silindrde saklamak we daşamak, turba geçiriji gaz basyşly daşamak, pes temperaturaly suwuk wodorody saklamak we daşamak, suwuk organiki saklamak we daşamak, suwuk ammiagy saklamak we daşamak, şeýle hem metal gaty wodorody saklamak we daşamak. Olaryň arasynda suwuk ammiagy saklamak we daşamak wodorody ammiak sintezi, suwuklandyrmak, daşamak we gaýtadan gazlaşdyrmak arkaly çykarmakdyr. Ammiak -33°C ýa-da 1MPa temperaturada suwuklaşdyrylýar. Gidrogenleşdirmegiň/degidrogenleşdirmegiň bahasy 85% -den gowrak. Ol daşamak aralygyna duýgur däl we köpçülikleýin wodorody, esasanam umman daşamak üçin amatlydyr. Bu geljekde wodorody saklamagyň we daşamagyň iň geljegi uly usullarynyň biridir.

4. Himiki çig mallar

Potensial ýaşyl azot döküni we ýaşyl himiki maddalar üçin esasy çig mal hökmünde, ýaşylammiak“ýaşyl ammiak + ýaşyl dökün” we “ýaşyl ammiak himiki maddalary” senagat zynjyrlarynyň çalt ösüşine güýçli itergi berer.

Gazylyp alynýan energiýadan öndürilen sintetiki ammiak bilen deňeşdirilende, ýaşyl ammiagyň 2035-nji ýyldan öň himiki çig mal hökmünde netijeli bäsdeşlik döredip bilmejekdigine garaşylýar.